Hongaarse achternamen en hun betekenis – van Kovács tot Nagy!

Loop door een Hongaars dorp en roep "Kovács!" — en de kans is groot dat er iemand omkijkt. Maar wist je dat je dan eigenlijk "Smid!" roept? Bijna elke Hongaarse achternaam betekent letterlijk iets: een beroep, een uiterlijk kenmerk, een dier of het volk waar je voorouders vandaan kwamen.

Waar Nederlandse achternamen vaak versteend en onherkenbaar zijn geraakt, zijn de Hongaarse verrassend doorzichtig gebleven. Een Hongaar hoort in zijn eigen achternaam nog gewoon het woord waar hij van komt. Dat maakt de namenlijst van een Hongaars telefoonboek eigenlijk een middeleeuwse volkstelling: je ziet wie er smid was, wie er linkshandig was, en wie er uit Kroatië kwam.

Beroepen: het halve gildehuis staat in de namenlijst

De grootste groep achternamen komt uit de werkplaats. Elk dorp had een smid, een molenaar en een kleermaker — en die werden simpelweg naar hun vak genoemd.

En er zijn er nog veel meer: Lakatos (slotenmaker, van lakat — hangslot), Fazekas (pottenbakker, van fazék — pot), Halász (visser), Bíró (dorpsrechter), Papp (priester), Kertész (tuinier), Pásztor (herder), Ács (timmerman) en Katona (soldaat). Wie deze woordenlijst uit zijn hoofd leert, kent meteen een flink stuk basiswoordenschat.

Volkeren: de naam die zegt waar je vandaan kwam

De tweede grote groep is de leukste, en ook de meest verrassende. Een opvallend deel van de meest voorkomende Hongaarse achternamen betekent namelijk: niet-Hongaars. Wie uit een ander gebied kwam, of een vreemde taal sprak, werd naar dat volk genoemd.

In dezelfde categorie vind je Török (Turk), Lengyel (Pool), Orosz (Rus), Cseh (Tsjech), Szász (Sakser), Székely (Szekler) en Kun (Koeman, een Turks steppevolk dat in de 13e eeuw in Hongarije werd opgenomen). Een complete geschiedenisles in achternamen.

Uiterlijk en eigenschappen: bijnamen die bleven plakken

De derde groep is de meest menselijke. Iemand viel op door zijn lengte, zijn haarkleur of een eigenaardigheid — en die bijnaam werd de familienaam van al zijn nakomelingen.

De vierde groep: waar kwam je vandaan?

Wie uit een andere stad kwam, kreeg de naam van die plaats mee plus de uitgang -i. Die -i betekent simpelweg "van" of "uit" — precies wat ons "-er" doet in "Amsterdammer".

Deze -i is geen naamkundig curiosum, maar dagelijkse grammatica. Van Budapest maak je budapesti ("Boedapests"), van ma ("vandaag") maak je mai ("van vandaag"), en holland wordt hollandi. Wie de achternamen begrijpt, begrijpt meteen een van de handigste achtervoegsels van het Hongaars.

De y van de adel

Hier wordt het subtiel. Sommige families schrijven diezelfde uitgang niet met een -i maar met een -y: Szilágyi tegenover Szilágyy, Rákóczi tegenover Rákóczy, Károlyi, Andrássy, Batthyány, Széchenyi.

Die -y was eeuwenlang een statusteken. Adellijke families schreven hun naam op de ouderwetse manier, en die spelling werd het bewijs van hun afkomst. Voor een Hongaar is het verschil tussen Horváth en Horváthy dus niet zomaar een tikfout — het is het verschil tussen een boerenfamilie en een familie met een wapenschild. Vandaag heeft het geen juridische betekenis meer, maar niemand verandert hem: die letter is familiegeschiedenis.

Achternaam eerst, voornaam daarna

Nog iets waar bijna elke bezoeker over struikelt: Hongaren zetten de achternaam vóór de voornaam. De schrijver die wij kennen als Sándor Márai heet in Hongarije Márai Sándor. Op formulieren, in het ziekenhuis en op de deurbel staat altijd eerst de familie, dan het individu.

Hongarije is daarmee het enige land van Europa dat deze volgorde gebruikt — een gewoonte die het deelt met Japan, China en Korea. Als een Hongaar zichzelf in het Engels voorstelt, draait hij de volgorde meestal om, wat regelmatig tot verwarring leidt over welke naam nou eigenlijk de achternaam is.

Namen die van naam veranderden

Nog een laatste laag. In de 19e en vroege 20e eeuw magyariseerden veel Duitse, Joodse en Slavische families in Hongarije hun achternaam — deels uit patriottisme, deels uit noodzaak. En dat deden ze vaak door hun naam gewoon te vertalen:

Schwartz werd Fekete (zwart). Weiss werd Fehér (wit). Klein werd Kis. Schmidt werd Kovács. Müller werd Molnár. Braun werd Barna.

Dat betekent dat een deel van de mensen die vandaag Kovács of Fekete heet geen middeleeuwse smid of donkerharige voorvader heeft, maar een overgrootvader die rond 1900 een formulier invulde. De achternaam vertelt dan niet het verhaal van een beroep, maar van een keuze.

Wat je achternaam over een taal vertelt

Het mooie aan Hongaarse achternamen is dat ze zo doorzichtig zijn gebleven. Waar wij bij "Meijer" of "Bakker" nauwelijks meer aan een pachtboer of een broodbakker denken, hoort een Hongaar in zijn eigen naam nog gewoon het woord: de smid, de wever, de linkshandige, de Kroaat.

En dat betekent ook iets praktisch voor wie de taal leert. Wie deze lijst doorneemt, heeft en passant tientallen alledaagse woorden geleerd — kovács, szabó, juh, hal, bal, fekete, fehér, nagy, kis, farkas — plus twee van de belangrijkste achtervoegsels van het Hongaars: -ász/-ész voor beroepen en -i voor herkomst. Een namenlijst is stiekem een woordenlijst.